Κάθε ιατρικό περιστατικό είναι διαφορετικό. Κάθε ασθενής, κάθε σύμπτωμα, κάθε απόφαση έχει τη δική τους ιδιαιτερότητα. Παρ’ όλα αυτά, η νομολογία έχει χαράξει σαφή όρια για το τι σημαίνει στην πράξη «καθήκον επιμέλειας» του ιατρού. Η βασική αρχή είναι ότι ο ιατρός υπέχει ποινική ευθύνη όταν ένα επιβλαβές αποτέλεσμα οφείλεται σε αμέλειά του, δηλαδή σε απόκλιση από τους γενικά αναγνωρισμένους κανόνες της ιατρικής επιστήμης.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι πάντα το ίδιο: ενήργησε όπως θα ενεργούσε ένας μέσος, συνετός και επιμελής ιατρός της ίδιας ειδικότητας, υπό τις ίδιες συνθήκες; Το πρότυπο αυτό του «μέσου ιατρού» αποτελεί τον βασικό άξονα αξιολόγησης. Δεν απαιτείται το άριστο, αλλά το επιστημονικά ορθό και αποδεκτό.Η υποχρέωση αυτή απορρέει τόσο από τον Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας (Ν. 3418/2005), όσο και από την εγγυητική θέση του ιατρού απέναντι στη ζωή και την υγεία του ασθενούς.
Καθοριστική είναι και η έννοια της αιτιώδους συνάφειας: η ευθύνη θεμελιώνεται όταν η συμπεριφορά του ιατρού συνδέεται ουσιαστικά με το αποτέλεσμα. Ιδίως στις παραλείψεις, το ερώτημα είναι αν το αποτέλεσμα θα είχε αποφευχθεί με μεγάλη πιθανότητα, αν είχε γίνει η επιβεβλημένη ενέργεια (ΑΠ 521/2017).
Τα ανωτέρω έχουν παγιώσει ορισμένα «σταθερά κανονιστικά πρότυπα»:
Α.Ο θεράπων ιατρός παραβιάζει την υποχρέωση επιμέλειας όταν, ενώ υφίσταται τυπική, κύρια ή κλασική συμπτωματολογία, καταλήγει σε εσφαλμένο διαγνωστικό συμπέρασμα (ΑΠ 96/2023)
Β.Ο θεράπων ιατρός παραβαίνει το καθήκον επιμέλειας όταν δεν προβαίνει στις αναγκαίες πρόσθετες διαγνωστικές ενέργειες στο πλαίσιο της διαφορικής διάγνωσης, ιδίως όταν τα συμπτώματα εμφανίζουν, έστω και εν μέρει, χαρακτηριστικά συγκεκριμένης νόσου (ΑΠ 419/2020).
Γ.Παράβαση του καθήκοντος επιμέλειας στοιχειοθετείται μόνον εφόσον τα εξεταζόμενα συμπτώματα έχουν προσλάβει ορισμένο βαθμό έντασης ή έχουν εξελιχθεί σε επαρκή βαθμό ωριμότητας (ΑΠ 43/2019).
Δ.Ο θεράπων ιατρός παραβιάζει το καθήκον επιμέλειας και στην περίπτωση κατά την οποία ο ασθενής τελεί υπό φαρμακευτική αγωγή, εφόσον ο δυναμικός χαρακτήρας της παρεχόμενης ιατρικής πράξης του επιβάλλει, σύμφωνα με τα άρθρα 2 και 9 του Ν. 3418/2005, την ειδικότερη υποχρέωση είτε να προβεί σε νέα συνταγογράφηση είτε, όταν αυτή έχει τεθεί από άλλον ιατρό, να την ελέγξει και να παράσχει την προσήκουσα ενημέρωση κατά το άρθρο 11 παρ. 1 του ίδιου νόμου στον ασθενή ή στους οικείους του, διατυπώνοντας ορθή ιατρική σύσταση ως προς τη συνέχιση της αγωγής και τη δοσολογία της (ΑΠ 1365/2020, Εφ. Θράκης 12/2020).
Στη βάση αυτή, τα εν λόγω κριτήρια αποτελούν ένα είδος προστατευτικού φραγμού για τον δικαστή απέναντι σε πιθανές αυθαιρεσίες στις εκθέσεις των πραγματογνωμόνων και, κυρίως, των τεχνικών συμβούλων, σε ένα πεδίο όπου αυτοί υπερέχουν γνωστικά σε σχέση με τον ίδιο.
Η εξέταση υποθέσεων που αφορούν ενδεχόμενη ποινική ευθύνη από ιατρική αμέλεια είναι από τη φύση της ιδιαίτερα σύνθετη και απαιτητική.
Στο πλαίσιο αυτό, η αξιοποίηση της πραγματογνωμοσύνης (άρ. 183 ΚΠΔ) και των μαρτύρων με ειδικές γνώσεις (άρ. 203 ΚΠΔ) αποτελεί στην πράξη αναγκαίο αποδεικτικό μέσο. Το εθνικό δίκαιο παρέχει σχετική καθοδήγηση μέσω του άρθρου 186 εδ. α΄ ΚΠΔ, το οποίο επιβάλλει ο διορισμός των πραγματογνωμόνων να γίνεται με αυξημένη επιμέλεια και κατόπιν προσεκτικής επιλογής από τα πρόσωπα που, κατά κανόνα, περιλαμβάνονται στους σχετικούς πίνακες. Με τον τρόπο αυτό υποδηλώνεται η ανάγκη επιλογής του καταλληλότερου και πλέον εξειδικευμένου προσώπου για τη συγκεκριμένη υπόθεση, ώστε η πραγματογνωμοσύνη να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της (πρβλ. ΕγκΕισΑΠ 3/2020 [ΠοινΧρ 2020, 154]). «*Όταν ο ανακριτικός υπάλληλος που διενεργεί την προκαταρκτική Εξέταση σε υπόθεση ιατρικής αμέλειας διατάσσει πραγματογνωμοσύνη ύστερα από ειδική προς τούτο παραγγελία του εισαγγελέα, η διατύπωση των ερωτημάτων – ζητημάτων που θα τεθούν στον πραγματογνώμονα πρέπει να γίνεται στην εισαγγελική παραγγελία με πληρότητα και σαφήνεια και αφού προηγηθεί ενδελεχής μελέτη των δεδομένων της υπόθεσης εκ μέρους του αρμόδιου εισαγγελικού λειτουργού, ώστε ο πραγματογνώμονας να ερευνήσει όλες τις πτυχές του ιατρικού συμβάντος και να μην περιορισθεί σε γενικόλογη γνωμοδότηση αναφορικά με την ύπαρξη ή μη ιατρικού σφάλματος. Αντίστοιχα, ανακύπτει υποχρέωση του ιατρού πραγματογνώμονα να συντάξει με επιμέλεια τη γνωμοδότησή του η οποία (κατά το νόμο) πρέπει να είναι «αιτιολογημένη» (αρ.198 ΚΠΔ) και κατά τη νομολογία του ΕΔΔΑ) πρέπει να διέπεται από πνεύμα ανεξαρτησίας έναντι των απόψεων και ισχυρισμών των εμπλεκομένων στο ατυχές περιστατικό συναδέλφων του ιατρών. Ο πραγματογνώμονας ιατρός οφείλει να δίδει ευκρινείς απαντήσεις στα τιθέμενα ερωτήματα, να διερευνά όλες τις συνιστώσες του ιατρικού περιστατικού, να υποστηρίζει με βιβλιογραφικά και στατιστικά επιστημονικά δεδομένα τις παραδοχές του για τυχόν σχετιζόμενες με το θάνατο επιπλοκές των ιατρικών πράξεων και εντέλει, καλύπτοντας όλες τις ιατρικές παραμέτρους της υπόθεσης, να θεμελιώνει πειστικά το συμπέρασμά του περί του αν οι εμπλεκόμενοι ιατροί ενήργησαν lege artis, δηλαδή με βάση τους γενικά παραδεκτούς και ισχύοντες κανόνες της τεκμηριωμένης και βασισμένης σε ενδείξεις ιατρικής επιστήμης (άρ. 2 παρ. 3, 3 παρ. 2 στοιχ. γ’ και 10 παρ. 1 Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας [Ν. 3418/2005]). Εφόσον επιδεικνύεται η ανάλογη προσοχή από τους εισαγγελικούς λειτουργούς και τους ιατρούς πραγματογνώμονες (στο πεδίο ευθύνης του καθενός) και εξασφαλίζονται οι προεκτεθείσες εγγυήσεις κατά τη διερεύνηση της βασιμότητας καταγγελίας για θάνατο οφειλόμενο σε ιατρική αμέλεια, θεωρούμε ότι το άρ. 2 της ΕΣΔΑ πιστά εφαρμόζεται κατά το δικονομικό σκέλος του και μειώνεται ο κίνδυνος δυσμενών για την Ελλάδα αποφάσεων του ΕΔΔΑ»* ( πρβλ. ΕγκΕισΑΠ 14/2021 [ΠοινΧρ 2022, 74]).
Ευθύνη νοσηλευτικού προσωπικού
Σύμφωνα με το άρ. μόνο παρ. 1 εδ. β’ και γ’ της Υπουργικής Απόφασης ΥΑ/Υ4α/οικ.378Ο4/2Ο13 σε περιπτώσεις ασθενών που λόγω της κατάστασής τους αδυνατούν να αυτοεξυπηρετηθούν είναι δυνατόν να παρέχεται επιπλέον φροντίδα από αποκλειστικές νοσοκόμες και αποκλειστικούς νοσοκόμους οι οποίοι φέρουν εξ ολοκλήρου και αποκλειστικά την ευθύνη για τις υπηρεσίες που παρέχουν στους ασθενείς του νοσοκομείου ή της ιδιωτικής κλινικής όπου παρέχουν τις υπηρεσίες τους, χωρίς να συνδέονται με οποιαδήποτε εργασιακή σχέση με τα νοσοκομεία ή τις κλινικές. Εκ της ιδιότητάς τους ενυπάρχει η εκ μέρους τους αναδοχή του κινδύνου για τη σωματική ακεραιότητα του ασθενούς και περαιτέρω η ιδιαίτερη νομική υποχρέωση να επιμεληθούν οι ίδιοι για τη λήψη όλων των μέτρων προστασίας του ασθενούς τα οποία απορρέουν από την ιδιότητα του αποκλειστικού νοσοκόμου, καθώς και για την περίπτωση καταδίκης ο αντικειμενικός αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ του νοσοκόμου και του επελθόντος αποτελέσματος. Έτσι, ορθώς και αιτιολογημένως καταδικάστηκε για ανθρωποκτονία εξ’ αμελείας η αποκλειστική νοσοκόμα, η οποία καίτοι είχε την υποχρέωση να είναι διαρκώς παρούσα κατά την επίβλεψη και παρακολούθηση του ασθενούς, που βρισκόταν σε κατάσταση σύγχυσης και παραιθήσεων, απομακρύνθηκε από το δωμάτιό του παραλείποντας να ζητήσει την αντικατάστασή της από άλλο νοσηλευτή κατά την απουσίας της, με αποτέλεσμα ο ασθενής να ανασηκωθεί από το κρεβάτι του, να πέσει από το παράθυρο και να τραυματιστεί θανάσιμα (ΑΠ 329/2001).
Ευθύνη διασωστών – πληρώματος ασθενοφόρων ΕΚΑΒ
Α) Οφείλουν να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για την ασφαλή διακομιδή του ασθενούς δυνάμει των άρθρων 4 αρ.12 του π.δ. 61/2007 και 25 του εσωτ. Κανονισμού λειτουργίας του ΕΚΑΒ, πραγματοποιώντας πλήρη ακινητοποίηση του ασθενούς με πρόσδεσή του με ειδικούς ιμάντες στο φορείο ή στη καρέκλα στο ασθενοφόρο.
Β) Το δεύτερο μέλος του πληρώματος πρέπει να βρίσκεται δίπλα στον ασθενή για την άμεση παροχή πρώτων βοηθειών και όχι στο θάλαμο οδήγησης με τον οδηγό, σύμφωνα με το αρ. 14 κεφ.1 του εσωτ. Κανονισμού λειτουργίας του ΕΚΑΒ.
Γ) Ο οδηγός του ασθενοφόρου να τηρεί τους κανόνες οδικής κυκλοφορίας, σύμφωνα με αρ.14 κεφ.2 αρ.1 και 3 του εσωτ. Κανονισμού λειτουργίας του ΕΚΑΒ.
Ορθώς η απόφαση του ΑΠ 1409/2016 δέχθηκε ότι ήταν αναιτιολόγητη η αθώωση των ανωτέρω προσώπων, καθώς η παραβίαση των ανωτέρω υποχρεώσεων σε συνδυασμό με απότομο φρενάρισμα του ασθενοφόρου είχε σαν αποτέλεσμα να μετατοπιστεί βιαίως ο ασθενής προς τα εμπρός και να προσκρούσει στα τοιχώματα του ασθενοφόρου, με αποτέλεσμα να υποστεί πολλαπλές κακώσεις και λίγες μέρες μετά να αποβιώσει, διότι δεν αιτιολογείται πως αυτές οι κακώσεις από το τροχαίο δεν επιδείνωσαν αιτιωδώς τα υπάρχοντα αναπνευστικά προβλήματα και συνέβαλλαν αποτελεσματικά στον επελθόντα θάνατο.
4.. Ανάμεσα στην επιστήμη και τη δικαιοσύνη υπάρχει μια λεπτή ισορροπία. Από τη μία, ο «μέσος επαγγελματίας υγείας» ως μέτρο κρίσης για την ορθή και επιμελή συμπεριφορά και από την άλλη, ο πραγματογνώμονας ως φωνή της επιστήμης, που φωτίζει όλες τις πτυχές της ιατρικής πράξης.
Στο σημείο τομής τους βρίσκεται η δικαστική απόφαση — όχι ως μέσο τιμωρίας, αλλά ως όριο: του πού τελειώνει το αναπόφευκτο και πού αρχίζει η ευθύνη. Κριτήριο δεν είναι το αποτέλεσμα καθαυτό, αλλά αν όλες οι προβλεπόμενες ενέργειες θα μπορούσαν —και όφειλαν— να αποτρέψουν την δυσμενή εξέλιξη, τόσο από τους ιατρούς όσο και από τους νοσηλευτές και τους διασώστες που συμμετέχουν στην περίθαλψη και τη διακομιδή του ασθενούς.
Το παρόν άρθρο έχει συγγραφεί από τον Χάρη Αναγνωστόπουλο, Ποινικολόγο.
Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά εξατομικευμένη νομική συμβουλή.