Οι περισσότεροι ιατροί που διαθέτουν ασφάλιση αστικής επαγγελματικής ευθύνης θεωρούν ότι καλύπτονται για κάθε σφάλμα που ενδέχεται να συμβεί κατά τη διάρκεια ισχύος του συμβολαίου. Η πεποίθηση αυτή δεν είναι πάντοτε ορθή. Όταν το ασφαλιστήριο περιέχει ρήτρα «claims made», όπως συχνά συμβαίνει στην ελληνική αγορά, κρίσιμος δεν είναι ο χρόνος της ιατρικής πράξης αλλά ο χρόνος κατά τον οποίο ο ασθενής προβάλλει την αξίωσή του.
Η σημασία της διάκρισης αυτής αναδεικνύεται από τη συνδυαστική ανάγνωση δύο δικαστικών αποφάσεων. Η υπ’ αριθ. 5352/2020 απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης συνοψίζει τη νομολογία ως προς τις προϋποθέσεις της αστικής ευθύνης του ιατρού και της κλινικής. Η υπ’ αριθ. 18/2015 απόφαση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου έκρινε έγκυρη τη ρήτρα «claims made» στις ασφαλίσεις επαγγελματικής ευθύνης.
Η ευθύνη του ιατρού εκτείνεται και στην ελαφρά αμέλεια
Η ΠΠρΘεσ 5352/2020 δεν εισάγει νέα νομολογιακή θέση. Αποτυπώνει, ωστόσο, με ιδιαίτερη σαφήνεια τις αρχές που τα δικαστήρια εφαρμόζουν παγίως.
Κατά την απόφαση, ο ιατρός ευθύνεται για κάθε αμέλειά του, ακόμη και ελαφρά. Μέτρο κρίσης αποτελεί η συμπεριφορά του μέσου, συνετού και επιμελούς ιατρού, ο οποίος θα ενεργούσε υπό τις ίδιες συνθήκες και με τα ίδια μέσα. Εφόσον ο ιατρός ενήργησε σύμφωνα με τους κανόνες της ιατρικής επιστήμης (lege artis), ευθύνη δεν θεμελιώνεται. Αυστηρότερο είναι το μέτρο για τον ειδικό ιατρό, καθώς ο ασθενής προσφεύγει σε αυτόν ακριβώς λόγω της ειδικότητάς του.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η εφαρμογή του άρθρου 8 του ν. 2251/1994 για την προστασία των καταναλωτών. Επειδή ο ιατρός λογίζεται ως πάροχος υπηρεσιών, ο ασθενής δεν οφείλει να προσδιορίσει τη συγκεκριμένη πράξη ή παράλειψη που προκάλεσε τη βλάβη. Αρκεί να αποδείξει την παροχή των ιατρικών υπηρεσιών, τη ζημία του και τον αιτιώδη σύνδεσμο μεταξύ τους. Στον ιατρό μετατίθεται το βάρος να αποδείξει ότι η συμπεριφορά του δεν ήταν παράνομη και υπαίτια.
Η απόφαση καταγράφει επίσης τις συνηθέστερες μορφές ιατρικής αμέλειας: την εσφαλμένη διάγνωση ή την παράλειψη διάγνωσης· την πλημμελή θεραπευτική αγωγή, όπως η μετάγγιση αίματος χωρίς έλεγχο συμβατότητας, η εγκατάλειψη χειρουργικού εργαλείου στο σώμα του ασθενούς, η μη έγκαιρη επέμβαση ή η χορήγηση υπερβολικής δόσης φαρμάκου· τη μη παραπομπή σε ειδικό ή την ανάληψη επέμβασης χωρίς τις αναγκαίες γνώσεις και τα κατάλληλα μέσα· και, τέλος, τη μη εκπλήρωση των καθηκόντων ιατρικής μέριμνας.
Η ευθύνη της ιδιωτικής κλινικής
Η απόφαση εξετάζει και την ευθύνη της ιδιωτικής κλινικής. Ακόμη και όταν ο ιατρός δεν είναι μισθωτός αλλά ελεύθερος συνεργάτης, αμειβόμενος απευθείας από τον ασθενή, η κλινική ευθύνεται ως προστήσασα κατά το άρθρο 922 ΑΚ. Αρκεί η παροχή γενικών οδηγιών ως προς τον τόπο, τον χρόνο και τους όρους εργασίας του ιατρού, όπως η ένταξή του στο πρόγραμμα της κλινικής.
Δικαιολογητικός λόγος της ευθύνης αυτής είναι ότι η κλινική ωφελείται από τις υπηρεσίες του ιατρού και διευρύνει μέσω αυτών την επιχειρηματική της δραστηριότητα. Είναι επομένως εύλογο να φέρει και τους κινδύνους που απορρέουν από αυτήν. Κατά συνέπεια, ο ασθενής δύναται να στραφεί τόσο κατά του ιατρού όσο και κατά της κλινικής.
Η κρίση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου για τη ρήτρα «claims made»
Σύμφωνα με τη ρήτρα «claims made», η ασφάλιση καλύπτει μια αξίωση μόνον εφόσον αυτή προβληθεί, ή τουλάχιστον αναγγελθεί στον ασφαλιστή, κατά τη διάρκεια ισχύος του συμβολαίου. Δεν αρκεί, δηλαδή, η ζημιογόνος πράξη να έχει τελεστεί εντός της ασφαλιστικής περιόδου.
Το ζήτημα που κλήθηκε να επιλύσει η Ολομέλεια ήταν αν ο όρος αυτός είναι έγκυρος. Το άρθρο 33 παρ. 1 του ν. 2496/1997 θεωρεί, κατά κανόνα, άκυρη κάθε συμφωνία που περιορίζει τα δικαιώματα του ασφαλισμένου. Η Ολομέλεια έκρινε, ωστόσο, ότι η ρύθμιση αυτή αποσκοπεί στην προστασία του καταναλωτή και όχι του επαγγελματία, ο οποίος θεωρείται ότι συμβάλλεται με όρους διαπραγματευτικής ισοδυναμίας. Στις ασφαλίσεις επαγγελματικών κινδύνων, το άρθρο 7 παρ. 6 του ίδιου νόμου επιτρέπει τη συμβατική διεύρυνση των περιπτώσεων απαλλαγής του ασφαλιστή, στις οποίες εντάσσεται και η ρήτρα «claims made».
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η ακόλουθη διάκριση. Σε μια συνήθη ασφαλιστική σύμβαση, η εκπρόθεσμη ειδοποίηση του ασφαλιστή δεν τον απαλλάσσει από την υποχρέωση καταβολής του ασφαλίσματος, αλλά γεννά μόνο υποχρέωση του ασφαλισμένου να αποκαταστήσει τη ζημία που προκάλεσε η καθυστέρηση. Αντίθετα, υπό το καθεστώς της ρήτρας «claims made», η αναγγελία εντός της ασφαλιστικής περιόδου αποτελεί προϋπόθεση για τη γέννηση της ίδιας της αξίωσης. Εάν δεν γίνει εγκαίρως, ασφαλιστική κάλυψη δεν υφίσταται.
Ένα πρακτικό παράδειγμα
Έστω χειρουργός που διατηρούσε ασφάλιση με ρήτρα «claims made» από το 2020 έως το 2022, χωρίς να την ανανεώσει. Το 2021 υπέβαλε ασθενή σε επέμβαση και το 2024 ο ασθενής άσκησε εναντίον του αγωγή αποζημίωσης.
Αν το ασφαλιστήριο περιείχε ρήτρα «occurrence», δηλαδή κάλυπτε κάθε γεγονός που συνέβη κατά τη διάρκεια ισχύος του, ο ασφαλιστής θα όφειλε να καταβάλει την αποζημίωση, αφού η επέμβαση έλαβε χώρα το 2021. Επειδή, όμως, η ασφάλιση περιείχε ρήτρα «claims made» και η αξίωση προβλήθηκε το 2024, το παλαιό συμβόλαιο δεν παρέχει κάλυψη. Ο ιατρός θα καλυφθεί μόνο εάν διαθέτει ενεργό ασφαλιστήριο το 2024 με αναδρομική ισχύ που περιλαμβάνει το 2021, ή εάν το προηγούμενο συμβόλαιο προέβλεπε παράταση της περιόδου αναγγελίας. Σε αντίθετη περίπτωση, θα επιβαρυνθεί ο ίδιος με την αποζημίωση.
Δεδομένου ότι το αποδεικτικό βάρος του ασθενούς είναι περιορισμένο και ότι οι αξιώσεις συχνά προβάλλονται χρόνια μετά την ιατρική πράξη, ο κίνδυνος αυτός κάθε άλλο παρά θεωρητικός είναι.
Σημεία προσοχής στο ασφαλιστήριο
Κάθε ιατρός θα πρέπει να εξετάσει προσεκτικά τρία σημεία του ασφαλιστηρίου του. Πρώτον, αν το ασφαλιστήριο περιέχει ρήτρα «claims made», στοιχείο που συνήθως αναφέρεται στους ειδικούς όρους. Δεύτερον, αν προβλέπεται αναδρομική ημερομηνία (retro date) και από πότε ισχύει, καθώς από αυτήν εξαρτάται αν καλύπτονται πράξεις προγενέστερες της έναρξης του συμβολαίου. Τρίτον, αν προβλέπεται παράταση της περιόδου αναγγελίας μετά τη λήξη, όρος ιδιαίτερα κρίσιμος σε περίπτωση αλλαγής ασφαλιστικής εταιρείας ή παύσης της άσκησης του επαγγέλματος.
Σε περίπτωση αλλαγής ασφαλιστή, είναι σκόπιμο το νέο συμβόλαιο να περιλαμβάνει αναδρομική ημερομηνία που καλύπτει τα προηγούμενα έτη, ώστε να μη δημιουργηθεί κενό κάλυψης. Ο ιατρός που συνεργάζεται με κλινική θα πρέπει επίσης να πληροφορηθεί το ακριβές εύρος της ασφαλιστικής κάλυψης της κλινικής.
Τέλος, εάν επέλθει περιστατικό που ενδέχεται να οδηγήσει σε αξίωση, η άμεση ενημέρωση του ασφαλιστή είναι επιβεβλημένη, ακόμη και αν ο ασθενής δεν έχει προβεί σε καμία ενέργεια. Αρκετά ασφαλιστήρια «claims made» επιτρέπουν μια τέτοια αναγγελία, με αποτέλεσμα το περιστατικό να εντάσσεται στην κάλυψη του τρέχοντος συμβολαίου. Συνιστάται να ελεγχθεί αν η δυνατότητα αυτή προβλέπεται και στο δικό σας ασφαλιστήριο.
Καταληκτικές παρατηρήσεις
Η νομολογία διευκολύνει τη θεμελίωση της αστικής ευθύνης του ιατρού, ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζει αυστηρά χρονικά όρια στην ασφαλιστική του κάλυψη. Ένα ασφαλιστήριο που δεν έχει μελετηθεί με προσοχή μπορεί να αποδειχθεί ανεπαρκές ακριβώς τη στιγμή που η κάλυψη είναι αναγκαία. Για τον λόγο αυτό, πριν από τη σύναψη ή την ανανέωση της ασφάλισης, είναι σκόπιμο να ζητείται η γνώμη δικηγόρου.
Γράφει η δικηγόρος Κάτια Αναγνωστοπούλου
Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί νομική συμβουλή.