Πότε ο πόνος της οικογένειας αποζημιώνεται νομικά;

Υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπινου πόνου που το δίκαιο για καιρό αγνοούσε. Όχι ο πόνος του ίδιου του θύματος — αυτόν τον γνωρίζει καλά. Ούτε ο πόνος των οικείων όταν χάσουν κάποιον — κι αυτόν τον έχει αντιμετωπίσει. Αλλά ο πόνος εκείνου που βλέπει τον αγαπημένο του να επιζεί — και ταυτόχρονα να χάνεται.

Αυτό είναι το σοκ. Και στο ελληνικό αστικό δίκαιο, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, έχει αποκτήσει αξίωση αποζημίωσης.

Η Διαφορά που Λίγοι Γνωρίζουν

Οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι οι συγγενείς ενός θύματος που απεβίωσε μπορούν να ζητήσουν χρηματική ικανοποίηση για την ψυχική οδύνη που υπέστησαν. Είναι μια διάταξη του Αστικού Κώδικα που αντανακλά μια βαθιά ηθική αλήθεια: ο θάνατος ενός ανθρώπου πληγώνει και εκείνους που τον αγαπούσαν.

Αλλά τι γίνεται όταν ο παθών δεν πεθαίνει; Όταν επιζεί, μόνο που επιζεί αλλαγμένος — μόνιμα ανάπηρος, σε κώμα, σε κατάσταση που μοιάζει περισσότερο με απουσία παρά με παρουσία;

Εδώ το δίκαιο κλήθηκε να απαντήσει σε ένα ερώτημα που δεν είχε προβλεφθεί στα γράμματα του νόμου: μπορεί ο οικείος ενός ζωντανού παθόντος να αξιώσει χρηματική ικανοποίηση για τη δική του βλάβη;

Η απάντηση, όπως διαμορφώθηκε μέσα από τη νομολογία, είναι καταφατική — αλλά με αυστηρές προϋποθέσεις.

Ηθική Βλάβη: Ο Πόνος που Ανήκει στον Ίδιο

Κατά κανόνα, ο νόμος αναγνωρίζει αποζημίωση μόνο στον άμεσα παθόντα — σε εκείνον δηλαδή που υπέστη την αδικοπραξία στο σώμα ή την υγεία του. Οι γύρω του, όσο κι αν υποφέρουν, έχουν αυτό που ονομάζεται έμμεση ζημία, και αυτή, κατά κανόνα, δεν αποκαθίσταται.

Η λογική αυτής της αρχής δεν είναι σκληρότητα. Είναι πρακτική αναγκαιότητα: αν κάθε πρόσωπο που αισθάνεται τον πόνο ενός αγαπημένου μπορούσε να αξιώσει αποζημίωση, δεν θα υπήρχε πέρας στις αξιώσεις και κανένας δεν θα μπορούσε να υπολογίσει τις συνέπειες της πράξης του.

Όμως το δίκαιο, όταν στέκεται μπροστά σε ακραίες περιπτώσεις, αναγκάζεται να κάνει ένα βήμα παραπέρα. Και εδώ γεννιέται η έννοια της αυτοτελούς ηθικής βλάβης λόγω σοκ: η βλάβη που δεν είναι απλώς το αντικείμενο της συμπάθειας κάποιου προς τον παθόντα, αλλά μια ανεξάρτητη προσβολή της δικής του υγείας και ακεραιότητας.

Πότε το Σοκ Γίνεται Βλάβη

Η διάκριση είναι λεπτή, αλλά καθοριστική.

Ένας γονέας που ανησυχεί, που αγρυπνεί, που κλαίει — βιώνει κάτι που ανήκει στη φυσιολογική ανθρώπινη εμπειρία. Επώδυνο, βεβαίως. Αλλά όχι νομικά αποζημιωτέο ως αυτοτελής αξίωση.

Ένας γονέας όμως που μαθαίνει ή αντικρίζει ότι το παιδί του βρίσκεται σε κατάσταση τόσο σοβαρή που συνιστά ουσιαστικά χαμό — και ο ίδιος καταρρέει με τρόπο που ξεπερνά τα συνήθη όρια, χρειάζεται ιατρική ή ψυχιατρική βοήθεια, χάνει την ικανότητα εργασίας, βλέπει τη ζωή του να αναδιαρθρώνεται ολοσχερώς — αυτός δεν βιώνει απλώς συναισθηματικό πόνο. Βιώνει μια προσβολή των δικών του εννόμων αγαθών: της σωματικής του ακεραιότητας, της ψυχικής του υγείας.

Τα κριτήρια που έχει αναπτύξει η νομολογία για να αναγνωριστεί αυτή η αξίωση είναι τρία:

Πρώτον, η κατάσταση του παθόντος πρέπει να είναι εξαιρετικά σοβαρή — τέτοια που ο οικείος να αντιμετωπίζει ουσιαστικά κάτι συγκρίσιμο με απώλεια, έστω κι αν ο παθών αναπνέει.

Δεύτερον, ο ψυχικός κλονισμός του οικείου πρέπει να υπερβαίνει το μέτρο αυτό που αναλογεί σε οποιονδήποτε άνθρωπο μπροστά στον πόνο ενός αγαπημένου. Πρέπει να είναι ποιοτικά διαφορετικός, όχι απλώς εντονότερος.

Τρίτον, πρέπει να υπάρχουν αντικειμενικά αποδείξιμες συνέπειες στη ζωή του οικείου — ιατρικές, λειτουργικές, οικονομικές. Η υποκειμενική εντύπωση δεν αρκεί.

Τι Δεν Αποζημιώνεται — και Γιατί

Είναι εξίσου σημαντικό να γίνει κατανοητό τι δεν εμπίπτει σε αυτή την αξίωση.

Τα χρήματα που δαπάνησε ένας γονέας για τη νοσηλεία του παιδιού του ανήκουν, αποζημιωτικά, στο παιδί — όχι στον γονέα. Το ίδιο ισχύει για τις μελλοντικές δαπάνες θεραπείας και φαρμάκων. Ο παθών είναι ο αποκλειστικός φορέας της αξίωσης αποζημίωσης για την υγεία του, ανεξάρτητα από το ποιος στην πραγματικότητα πλήρωσε τους λογαριασμούς.

Ομοίως, μια μητέρα που άφησε τη δουλειά της για να φροντίσει το ανάπηρο τέκνο της δεν μπορεί να ζητήσει αποζημίωση για την απώλεια εισοδήματός της ως αυτοτελή αξίωση. Και πάλι, πρόκειται για έμμεση ζημία — και η έμμεση ζημία δεν αποκαθίσταται.

Αυτές οι αρνήσεις φαίνονται άδικες με την πρώτη ματιά. Στην πραγματικότητα, ανακλούν μια βαθύτερη λογική: η αποζημίωση πηγαίνει εκεί που γεννήθηκε η αξίωση — και αυτός που υπέστη τη βλάβη στο σώμα ή την υγεία του έχει κάθε δικαίωμα να χρησιμοποιήσει την αποζημίωση όπως εκείνος κρίνει, συμπεριλαμβανομένης και της αποπληρωμής όσων τον φρόντισαν.

Το Ανθρώπινο Υπόβαθρο μιας Νομικής Κατηγορίας

Πίσω από αυτές τις διακρίσεις κρύβεται μια απόπειρα του δικαίου να ακούσει κάτι που ο κοινός νους γνωρίζει διαισθητικά: υπάρχουν γεγονότα που δεν σπάνε μόνο τον παθόντα. Σπάνε και τον κόσμο εκείνων που τον αγαπούν.

Η μητέρα που βλέπει το παιδί της να εξέρχεται από κώμα χωρίς να θυμάται το όνομά της. Ο σύζυγος που αντικρίζει τη γυναίκα του μετά από ατύχημα σε κατάσταση μόνιμης φυτικής ζωής. Ο αδερφός που ενημερώνεται ότι ο πιο κοντινός του άνθρωπος θα περάσει το υπόλοιπο της ζωής του σε αναπηρική καρέκλα, παράλυτος και πλήρως εξαρτώμενος.

Αυτοί οι άνθρωποι δεν έχασαν κάποιον με την κοινή έννοια του όρου. Έχασαν όμως κάτι — και αυτή η απώλεια, όταν τους χτυπά με τέτοια ένταση που διαταράσσει την ίδια τους τη λειτουργικότητα, δεν είναι πια απλώς μια αντανακλαστική συνέπεια της αδικοπραξίας. Είναι μια νέα, αυτόνομη βλάβη.

Το δίκαιο, αναγνωρίζοντάς την — έστω υπό αυστηρές προϋποθέσεις — δεν κάνει κάτι παράδοξο. Κάνει κάτι βαθύτατα ανθρώπινο: παραδέχεται ότι ο πόνος δεν ζει μόνο εκεί που χτυπά το ατύχημα. Ζει και εκεί που το αγαπά.

Το παρόν άρθρο έχει συγγραφεί από την Αικατερίνη Αναγνωστοπούλου, Δικηγόρο Αθηνών.

Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά εξατομικευμένη νομική συμβουλή.